„Dziady” z widokiem na Tatry

Wielka literatura, tajemnicza atmosfera, góralska muzyka i mieszkańcy Białego Dunajca w rolach głównych. 12 listopada w Kinie Miejsce w Zakopanem odbył się wyjątkowy pokaz filmowej interpretacji fragmentów II części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Wydarzenie stało się nie tylko okazją do obejrzenia najnowszej produkcji z cyklu „Narodowe Czytanie z widokiem na Tatry”, ale również do spotkania z jej twórcami, poznania kulis realizacji i wspólnej refleksji nad znaczeniem literatury, tradycji i lokalnej wspólnoty.

„Ciemno wszędzie, głucho wszędzie… Co to będzie, co to będzie?” – słynne słowa Mickiewiczowskiego dramatu zabrzmiały w zupełnie nowym kontekście. Tym razem świat romantycznych wierzeń, duchów i ludowych obrzędów przeniesiono w realia Podhala. Film, zrealizowany z inicjatywy Gminnej Biblioteki Publicznej im. Zofii Solarzowej w Białym Dunajcu, połączył klasykę polskiej literatury z regionalną kulturą, muzyką i zaangażowaniem mieszkańców.

W postacie znane z dramatu wcielili się Marek Sosiński jako Guślarz, Karolina Skupień w roli Zosi oraz Piotr Kalata jako Widmo. Niezwykły klimat produkcji dopełniły skrzypce Krzysztofa Karpiela oraz śpiew Dominiki Białoń. Czarno-białe zdjęcia, autentyczne wnętrza starej góralskiej chałupy i starannie przygotowana scenografia pozwoliły stworzyć sugestywną interpretację jednego z najważniejszych dzieł polskiego romantyzmu.

„Nam dziś szczególnie trzeba czytać Dziady”

Ważną częścią wieczoru było wystąpienie prof. Anny Mlekodaj, która przybliżyła historyczne i kulturowe korzenie obrzędu dziadów oraz znaczenie ludowości w twórczości Adama Mickiewicza. Zwróciła uwagę na różnice między tradycją chrześcijańskiego Podhala a dawnymi zwyczajami ludowymi wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej, z których poeta czerpał inspiracje.

Profesor podkreśliła, że dla romantyków ludowość była czymś więcej niż zbiorem obyczajów czy wierzeń. Stanowiła przestrzeń, w której przechowywane były podstawowe wartości moralne, autentyczne uczucia i głęboka prawda o człowieku. Wskazywała również na aktualność Mickiewiczowskiego przesłania w czasach, gdy człowiek coraz mocniej wierzy w nieograniczone możliwości własnego poznania.

– Nam dziś szczególnie trzeba czytać „Dziady”, bo nam się dziś wydaje, że nasze poznanie nie ma granic. Ale ma granice, bo każde ludzkie poznanie będzie miało granice – podkreśliła prof. Anna Mlekodaj.

W swojej refleksji odwołała się także do pamięci o zmarłych, szczerości ludzkich uczuć i przekonania, że prawdziwa wartość człowieczeństwa nie zawsze znajduje odzwierciedlenie w tym, co można racjonalnie wyjaśnić. W kontekście tych rozważań szczególnego znaczenia nabrało również wspomnienie Józefa Pitonia, zmarłego tego dnia gawędziarza, tancerza, śpiewaka i popularyzatora kultury podhalańskiej.

Wymarzony Guślarz i film nakręcony w starej chałupie

Po projekcji i podczas rozmowy z twórcami nie zabrakło historii z filmowego planu. Bogumiła Kulach, dyrektorka Gminnej Biblioteki Publicznej w Białym Dunajcu i pomysłodawczyni przedsięwzięcia, opowiadała o poszukiwaniu odtwórcy głównej roli. Jak wspominała, Marek Sosiński od początku wydawał jej się wymarzonym Guślarzem.

Sam Marek Sosiński, wieloletni nauczyciel fizyki, matematyki i informatyki, przyznał, że dotychczas działalność artystyczną raczej obserwował, niż sam w niej uczestniczył. Do udziału w filmie przekonali go Bogumiła Kulach oraz dawni uczniowie, którzy również zaangażowali się w realizację przedsięwzięcia.

– Zazwyczaj jestem umysłem ścisłym, uczyłem fizyki, matematyki i informatyki. Artystycznie raczej śledziłem dokonania innych. Ale w tym roku pani Bogusia potrafiła mnie przekonać. Spodobała mi się ta inicjatywa i chyba jeszcze w jakichś wydarzeniach artystycznych będę uczestniczył, jeżeli mnie pani poprosi. Troszeczkę załapałem tego bakcyla – mówił z uśmiechem Marek Sosiński.

Ciekawą historię miało również samo miejsce realizacji filmu. Początkowo Bogumiła Kulach chciała, aby zdjęcia powstały w starej kaplicy cmentarnej. Ostatecznie, za namową Dawida Gondka, wybrano autentyczną góralską chałupę w Białym Dunajcu. Budynek, w którym zachowały się stare meble i elementy dawnego wyposażenia, okazał się znakomitą przestrzenią dla filmowego obrzędu. Mimo braku prądu i współczesnych udogodnień udało się stworzyć wyjątkową scenografię, której centralnym elementem był stół zastawiony jedzeniem i przedmiotami nawiązującymi do tradycji dziadów.

Wspólna praca, muzyka i emocje

Twórcy opowiadali także o wyzwaniach związanych z przygotowaniem piętnastominutowego filmu. Z obszernego materiału zdjęciowego należało wybrać sceny, które pozwoliły stworzyć spójną opowieść. Ważną rolę w realizacji odegrali bracia Dawid i Stanisław Gondek, zaangażowani w pracę nad filmem i jego stroną techniczną.

Jednym z wyróżników tegorocznej produkcji była czarno-biała estetyka. Jak podkreślano podczas dyskusji, świadomy wybór takiej formy pozwolił wzmocnić tajemniczy nastrój dramatu, a zarazem pokazał postęp techniczny, jaki grupa osiągnęła w kolejnych latach działalności.

Duże znaczenie miała również muzyka. Tradycyjne góralskie melodie zostały wykorzystane w sposób podkreślający żałobny i refleksyjny charakter przedstawianej historii. Przygotowanie wielogłosowego śpiewu wymagało współpracy wykonawczyń, wspólnego komponowania i dopracowywania poszczególnych partii.

Jak wspominała jedna z artystek, był to nie tylko proces twórczy, ale również wyjątkowe doświadczenie budowania relacji.

– Zbudowało to taką więź między nami. Był to niezapomniany czas, pamiątka na całe życie – podkreślała.

Choć gotowy film utrzymany jest w poważnej, pełnej tajemniczości atmosferze, na planie nie brakowało humoru. Uczestnicy wspominali, że jednym z największych wyzwań było zachowanie powagi przed kamerą. Wielogodzinne zdjęcia, wspólne posiłki, nieplanowane sytuacje i wybuchy śmiechu stały się częścią historii powstawania „Dziadów”.

Od „Balladyny” do „Dziadów”. Historia projektu z widokiem na Tatry

Wieczór w Kinie Miejsce był również okazją do przypomnienia wcześniejszych odsłon projektu „Narodowe Czytanie z widokiem na Tatry”, rozwijanego w Białym Dunajcu od 2020 roku.

Publiczności zaprezentowano fragmenty filmowych interpretacji polskiej literatury, wśród których znalazły się „Balladyna” Juliusza Słowackiego, „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, „Powrót taty” Adama Mickiewicza, „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, „Kordian” Juliusza Słowackiego oraz „Fraszki” Jana Kochanowskiego.

Bogumiła Kulach opowiadała, jak rodziły się pomysły na kolejne realizacje, często przy niewielkim budżecie, ale z ogromną pomysłowością i zaangażowaniem mieszkańców. Przy pierwszej „Balladynie” zamiast budować rozbudowaną scenografię, wykorzystano naturalne plenery Podhala, w których bohaterki zbierały maliny na tle tatrzańskich szczytów. To właśnie wtedy narodziła się idea literackich realizacji z widokiem na Tatry.

Kolejne produkcje powstawały w różnych zakątkach regionu. „Nad Niemnem” nagrywano między innymi w zabytkowym dworze w Łopusznej dzięki życzliwości i współpracy z Muzeum Tatrzańskim. W tej realizacji wystąpił także wójt gminy Biały Dunajec. Z kolei w „Moralności pani Dulskiej” w role wcieliły się mieszkanki gminy, między innymi Weronika Waliczek i Joanna Pawlikowska.

Każdy z prezentowanych fragmentów stawał się pretekstem do wspomnień – o spontanicznym kompletowaniu obsady, nieoczekiwanych spotkaniach, muzyce wykonywanej na żywo czy zabawnych sytuacjach towarzyszących nagraniom. Pokaz pozwolił również dostrzec, jak na przestrzeni lat zmieniała się jakość filmowych realizacji i jak wiele doświadczenia zdobyli ich twórcy.

„Nie potrzeba wielkich pieniędzy. Potrzeba ludzi i talentu”

Podczas spotkania wybrzmiały również słowa uznania dla mieszkańców Białego Dunajca, którzy od lat wspólnie tworzą kolejne odsłony przedsięwzięcia.

Michał Murzyn, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, zwrócił uwagę, że powodzenie lokalnych inicjatyw kulturalnych nie musi zależeć od dużych nakładów finansowych, lecz przede wszystkim od talentu, zaangażowania i umiejętności łączenia ludzi wokół wspólnej idei.

– Patrzę z dużą zazdrością, jako przedstawiciel dużej instytucji kultury, że w tym Białym Dunajcu kultura ma się całkiem nieźle. Nie potrzeba dużych pieniędzy i wielkich nakładów. Trzeba dużo sił, talentu i kogoś, kto to potrafi zebrać do kupy – podkreślił Michał Murzyn, gratulując twórcom filmu i całej społeczności.

Podczas dyskusji głos zabierali także przedstawiciele samorządu, nauczyciele, osoby związane z kulturą regionu oraz uczestnicy wcześniejszych edycji Narodowego Czytania. Rozmowa pokazała, jak silnie projekt zakorzenił się w lokalnej społeczności i jak wiele osób włącza się w jego realizację.

Szczególne miejsce w tych opowieściach zajmowała Bogumiła Kulach, która od lat konsekwentnie rozwija inicjatywę, zapraszając do współpracy mieszkańców różnych pokoleń. Jak wielokrotnie podkreślała, jej rolą jest przede wszystkim inspirowanie, łączenie ludzi i pozostawianie im przestrzeni do własnych pomysłów. Dzięki temu każdy uczestnik może wnieść do filmu coś od siebie.

„Musi być pomysł, ludzie i miejsce”

Końcowa część spotkania upłynęła pod znakiem podziękowań dla wszystkich zaangażowanych w powstanie tegorocznych „Dziadów”, a także osób i instytucji wspierających projekt na przestrzeni lat. Nie zabrakło wspólnych wspomnień, humoru i wzruszeń.

– Musi być pomysł, ludzie i miejsce. Ja to wszystko mam w Białym Dunajcu i jestem wam bardzo wdzięczna – podsumowała Bogumiła Kulach.

Te słowa najlepiej oddają ideę przedsięwzięcia, które od kilku lat łączy literaturę, film, muzykę, regionalne dziedzictwo i ludzi. Tegoroczne „Dziady” pokazały, że klasyczne dzieła mogą zyskiwać nowe życie dzięki lokalnej wrażliwości, a wspólna praca nad kulturą może stać się źródłem trwałych relacji i niezapomnianych doświadczeń.

Film powstał z inicjatywy Gminnej Biblioteki Publicznej im. Zofii Solarzowej w Białym Dunajcu w ramach projektu „Narodowe Czytanie z widokiem na Tatry”.

Organizatorami wydarzenia były Gminna Biblioteka Publiczna im. Zofii Solarzowej w Białym Dunajcu oraz Zakopiańskie Centrum Kultury.